अक्षता

आरतीपासून लग्नापर्यंतच्या प्रत्येक हिंदू विधींमध्ये एक घटक असतो ज्याचे आपण कौतुक करायला विसरतो. आज, आपण अक्षता, आपल्या श्रद्धेच्या केंद्रस्थानी असलेले तांदूळा हे धान्य आणि त्याच्या रीत-परंपरांना जोडणारे मूल्य याबद्दल चर्चा करूया.

अक्षता तयार करण्यासाठी फक्त संपूर्ण (तुकडा न झालेले) धान्य वापरले जाते; अगदी नावाचा अर्थ काढला तर अभंग (ए-क्षता, क्षता म्हणजे तुटलेले किंवा तुकडा) असा केला जातो. संपूर्ण धान्याचा अनन्य वापर त्रिगुणांमध्ये त्याचे मूळ शोधतो; जर तांदळाचे दाणे तुटले तर ते तामसिक ऊर्जा निर्देशित करू शकते आणि अखंड धान्य सात्विक गुणांचे प्रतिनिधित्व करते. कच्चे (न शिजवलेले) अखंड तांदळाचे दाणे धुवून (भिजवूनये) सावलीत वाळवून कोरडे करावे आणि हळद किंवा कुंकू त्यावर शिंपडून दोन थेम्ब पाणी शिंपडावे व हलक्या हाताने चांगले हलवावे आणि पुन्हा वळवले कि झाल्या अक्षता तयार.

घरातल्या माणसांचे औक्षण असो व देवाची आरती ताम्हणात अक्षता हव्याच. आरती नंतर ताम्हण खाली ठेवताना चार दाणे खाली ठेऊन त्यावर ताम्हण ठेवतो आणि घरात सदैव समृद्धी राहण्याचा आशीर्वाद मागतो. औक्षणा नंतर त्या व्यक्तीच्या डोक्यावर चार दाणे टाकत आपण त्यांना तानतळासारखे पावित्र्य आणि समृद्धीचा आशीर्वाद देतो.

अक्षताचा रंग कोणत्या मूल्यासह देवतेला अर्पण केले जात आहेत आणि कोणता आशीर्वाद मागीताला जात आहे हे देखील परिभाषित करतो. पांढऱ्या अक्षता भगवान विष्णूला (त्यांच्या सत्यनारायण स्वरूपात) आणि भगवान शंकराला अर्पण केले जातात. शुद्ध पांढरा रंग या दोन देवतांचे निर्गुण किंवा निराकार स्वरूप आणि त्यांच्या तारक (उद्धार) शक्तींचे प्रतिनिधित्व करते. लाल, किंवा सिंदूरी अक्षतामध्ये एक मारक (नाश करणारी) शक्ती असते जी भगवान गणेश (त्याच्या विघ्नहर्ता स्वरूपात) आणि देवी दुर्गेला दर्शविते.

तुम्ही पाहिलं असेल की, पूजेच्या वेळी आपल्याकडे पत्री किंवा दागिने यांसारख्या विशिष्ट वस्तूंची कमतरता असल्यास पंडित आपल्याला त्या वस्तू ऐवजी अक्षता अर्पण करायला सांगतात. चैतन्य (सकारात्मक चेतना) शोषून घेण्याच्या आणि उत्सर्जित करण्याच्या क्षमतेमुळे अक्षतांना असे पवित्र मूल्य दिले जाते. पुष्पांजलीचा जप करताना किंवा संकल्प करताना अक्षता आणि फुले दोन्ही हातात धरले जातात – हे आपल्या ऊर्जा वाहिन्या उघडण्यासारखे आहे आणि दैवी वातावरणात सकारात्मकता आत्मसात करण्यासारखे आहे.

विवाह सोहळ्यांमध्ये, पवित्र तांदूळ ह्या धान्यांचे प्रतीक असलेले गुण म्हणजे सुपीकता आणि समृद्धी. हे जोडपे अग्निदेवला भेट म्हणून तांदूळ देतात, कारण तो त्यांच्या सुखी सांसारिक बंधनाचा पहिला साक्षीदार आहे. जेव्हा आम्ही त्यांना सप्तपदी /अंतरपाट समारंभात रंगीबेरंगी अक्षतांचा वर्षाव करतो, तेव्हा आम्ही त्यांना संपत्ती आणि विपुलतेच्या शुभेच्छा देतो. पूर्वी, लग्नात फक्त लाल, पिवळा आणि पांढरा तांदूळ असायचा पण हौसेपोटी आज आपण रंगांची विविधता पाहू शकतो ज्यामुळे उत्सवाची चैतन्य वाढते.

वधूला लक्ष्मीचा अवतार मानले जाते. काही परंपरांमध्ये, ती तिच्या मागे पांढऱ्या अक्षता ओंजळीने मागे फेकत चालते कारण आई वडिलांची लाडकी लक्ष्मी समृद्धीची भेट देऊन त्यांची रजा घेत असते आणि तीच लक्ष्मी पांढऱ्या अक्षताच्या कलशावर ठोठावून तिच्या नवीन घरात आणखी श्रीमंती आणली हे प्रतीक देते.

आपल्याला लक्ष्मी अक्षताची शुद्धता आणि समृद्धी अशीच देत राहो आणि अक्षतासोबत घरांमध्ये आनंदी ऊर्जा सामायिक करत राहो.